Skelet je inžinjersko čudo svoje vrste. Osim što omogućuje uspravno držanje,  predstavlja strukturni sistem za podršku tijelu. On štiti vitalne organe, kao što su mozak, srce i pluća, kao i ostale unutrašnje organe.(Sl.1) Naime, kosti našeg tijela svoj posao obavljaju u tišini. Za razliku od srca, moglo bi se reći i pomisliti da su građene od nežive materije.

 Međutim, to je tek privid koji vara, jer su kosti podvrgnute stalnim procesima izgradnje i razgradnje. Kosti imaju vrlo važan, ali i nezahvalan zadatak. Tako bi npr. bez kostiju lobanje mozak bio potpuno nezaštićen.(Sl.2) Bez kostiju nogu ne bismo mogli hodati. Bez kostiju rebara ne bismo mogli disati. No, zadatak kostiju je toliko nezahvalan, što se većina od nas uopšte ne brine o njima. Mnogi ljudi misle da su kosti nepromjenljive i poput kamena, uvijek jednako čvrste. Međutim, najkasnije kada pretrpimo neki lom kosti, zapažamo da je ona itekako živa. Kosti imaju sposobnost da same sebe repariraju. Kada se neka kost slomi, potporna kost pridržava slomljenu, da bi joj omogućila da se reparira.

Stalna izgradnja i razgradnja tkiva omogućava da se skelet može neprestano  prilagođavati promjenljivim zahtjevima tijela. Pri rođenju, tek je mali broj kostiju potpuno izgrađen. Skeletni se sistem, grubo uzevši, sastoji od hrskavice koja tek postepeno prelazi u kost. Kosti rastu sve do završetka puberteta. Čak i tada one se pregrađuju, radi  prilagođavanja potrebama tijela i novim uslovima. Postavlja se pitanje zašto je potrebno stalno prilagođavanje. Pogledajmo npr. sportistu: snažni i raznoliki pokreti tijela u sportu mogući su samo  uzajamnim  sudjelovanjem muskulature i kostiju. Mišić proizvodi snagu koja pokreće kosti. Kada mišić ojača, mora ojačati i kost, jer bi je inače snaga mišića razorila. Dakle, kost se neprestano prilagođava snazi mišića koji je pokreću.(Sl.3)

Pošto imaju zadatak da nose i štite tijelo, kosti odgovaraju ovim potrebama i zahtijevima. Mogući neželjeni uslovi takođe su uzeti u obzir. Butna kost može nositi težinu od jedne tone kada se nalazi u uspravnom položaju.(Sl.4) Iznenađujuće je da prilikom svakog koraka kojeg napravimo, kosti nose težinu koja je tri puta veća nego težina našeg tijela.

Kada atletičar skače sa motkom i pada na zemlju, svaki kvadratni centimetar njegove karlice izložen je pritisku od 1 400 kilograma. Kako je moguće ovakvo prilagođavanje? Samo zahvaljujući činjenici da je kost živa. Spomenutom stalnom prilagođavanju kosti pomažu dvije grupe koštanih ćelija.

Prva grupa ćelija razgrađuje kost. To su tzv. osteoklasti, koji razgradnjom tvore mjesto za novu koštanu tvar, koja se stvara pomoću ćelija za izgradnju kosti, osteoblasta. Obe vrste ćelija čine sa koštanim ćelijama, osteocitima,  koštano tkivo. Osteoklasti i osteoblasti normalno rade zajedno.(Sl.5,6) Kod oboljenja kostiju dolazi do ozbiljne pometnje u njihovom timskom radu. Pokreti štite od razgradnje. Budući da se kost prilagođava snazi mišića, koštana masa atrofira kada mišiće manje koristimo. Kretanje i aktivnost su izuzetno bitni za očuvanje zdravlja kostiju.

GRAĐA KOSTIJU

Ljudski kostur se sastoji od oko 220 kostiju. Odrastao čovjek ima 206, a novorođenče čak 300 kostiju. Manji broj kostiju kod odraslih rezultat je toga što se kosti tokom svog razvoja spajaju, neke već u majčinoj utrobi, a druge nakon rođenja djeteta. Najbolji primjer za to su kosti lobanje i  kičme. Najmanja kost u tijelu je  stremen u uhu, koja je duga oko 3 mm.  

Najveća kost je femur (bedrena kost), čija dužina varira od osobe do osobe, ali uvijek čini, otprilike, jednu četvrtinu visine. Arhitektura kosti je kombinacija cjevastih kostiju i kostiju ispunjenih koštanim gredicama. Već sam vanjski oblik kosti upućuje na njenu arhitekturu. Neke kosti su šuplje poput cijevi sa dva zadebljala dijela, kao što su duge kosti našeg skeleta: bedrena kost i nadlaktica.(Sl.7)

 Slične primjere imamo u savremenoj arhitekturi. Koštane gredice upoređujemo sa skelama u građevinarstvu.

Sistem skela se obično koristi u građevinskim radovima na velikim visinama. Sastavni dijelovi te konstrukcije  nemaju tako čvrstu strukturu, ali kada se upotrebi više cijevi, koje su međusobno povezane,  dobija se čvrsta skela. Uz pomoć složenih kompjuterskih proračuna bilo je moguće izgraditi snažne i izdržljive mostove i industrijske konstrukcije.

Drugačiju pak arhitekturu nalazimo kod kostiju kičme. One nisu šuplje već su ispunjene koštanom srži i poput spužve okružene čvrstom opnom. Zato i nose medicinski naziv “spongioza”.  Na prvi pogled izgleda da su te gredice  postavljene bez reda. Tek pri pažljivom posmatranju otkrivamo da su te gredice uredno složene u vidu krakova neke dizalice. Tako  izrazito stabilna konstrukcija daje im čvrstinu i nosivost. Time su vrlo dobro osposobljene za obavljanje mehaničkih zadataka.(Sl.8)

 

U tom sistemu, kosti su izuzetno snažne, pa ipak dovoljno lake za udobno korištenje od strane čovjeka. Kada bi bio suprotan  slučaj, to jest,  kada bi unutrašnjost kosti bila čvrsta  kao i spoljašnjost, one bi bile  nepraktične za čovjeka. Zbog  njihove krute i teške strukture lomile bi se i  pri najmanjem udaru.

 

Savršeni dizajn  kostiju pomaže nam da vodimo naše živote veoma lako, omogućavajući nam da obavimo čak i veoma teške zadatke  bez ikakvog bola. Sledeća osobina kostiju jeste njihova fleksibilnost u određenim dijelovima tijela. Grudni koš, sa koštanim elementima se širi i skuplja da bi omogućio protok vazduha ka plućima i iz njih.(Sl.9)

 

Elastičnost kostiju može se mijenjati tokom vremena. Na primjer, kod žena bedrenjača se isteže i odvaja od ostalih kostiju tokom poslednjih meseci trudnoće. To je veoma važno, jer prilikom porođaja ovo izduženje omogućava bebinoj glavi da izađe iz majčine utrobe bez povređivanja.(Sl.10)

Pokretljivost skeleta predstavlja još jedan važan detalj kojeg treba razmotriti. Pri svakom koraku kojeg napravimo, pršljenovi klize i omogućavaju fleksibilnost kičme. Ovi stalni pokreti i trenje mogli bi dovesti do trošenja pršljenova. Da bi se to spriječilo, između svakog pršljena smještene su otporne hrskavice zvane "diskovi". Ovi elementi funkcionišu kao prigušivači udara. Pri svakom koraku, zemlja djeluje silom na naše tijelo kao reakcija na njegovu težinu.(Sl.11)  

Ova sila ni na koji način ne povređuje naše tijelo zahvaljujući prigušivačima udara i njihovom zakrivljenom obliku, koji   raspoređuje ovu silu. Kada ova fleksibilnost i specijalna struktura ne bi postojale, oslobođena sila bi se direktno prenijela na lobanju, a gornji vrh kičme oštetio bi mozak.

 Tjelesni skelet  ne osigurava samo stabilnost, zaštitu, fleksibilnost i pokretljivost, nego služi i kao važan rezervoar minerala, posebno kalcija i fosfata. Konačno, skeletni sistem sa svojom unutrašnjom strukturom predstavlja i mjesto  gdje se proizvodi većina krvnih ćelija.

 

PRELOM KOSTI

Pošto su kod preloma oštećeni krvni sudovi, stvaraju se hematomi koji ispunjavaju koštanu pukotinu i okolna tkiva. Nakon 24 h razvija se otok, mnogokrvnost, infiltracija neurofilima i fagocitima. Fagociti odstranjuju eritrocite i izumrle ćelije. Proces obnavljanja počinje proliferacijom fibroblasta iz okolnog tkiva i koštane srži, a time počinje stvaranje kalusa. Između ćelija se prvo talože kolagena vlakna, a zatim hijalina supstanca.

Koštano i hrskavičavo tkivo biva stvoreno od osteoblasta i hondroblasta koji potiču od periosta. Sedam dana nakon povrede, prvobitni kalus postaje čvršći i označava se kao prokalus. Prokalus je šireg promjera od polomljene kosti, a gustina mu se stalno povećava zbog taloženja kalcijuma.(Sl.12)

Novostvorena kost odlikuje se aktivnošću osteoblasta i osteoklasta. Kod potpunog zarastanja kalus je u centralnim delovima ispunjen kosnom srži, a u ostalim dijelovima zamje­njen je u potpunosti formiranim koštanim tkivom.

ZGLOBOVI

U tijelu ima čak 230 zglobova. U njima se, jedna nasuprot druge, nalaze dvije bjelkaste zglobne površine. Tu graničnu površinu između dvije kosti tvore zglobne hrskavice, koje su izložene trenju.(Sl.13,14)

Nisu svi zglobovi jednako pokretljivi. Neki omogućavaju kretanje u više ravni i nivoa, drugi samo u jednoj, dok neki zglobovi uopšte ne dozvoljavaju pokrete. Zglobovi ne moraju da se podmazuju, iako su u funkciji cijelog života.  

Biolozi su izvršili ispitivanje o trenju u zglobovima. Utvrđeno je da se ispod zglobnih hrskavica nalazi mazivo. Kad god se kost osloni na zglob, ovo mazivo,  “sinovija” izlazi iz pora i čini da površine zgloba klize  kao da su “uljem podmazane".

 

CIJENA POKRETLJIVOSTI

Ako je zglobni  spoj labav, pokretljivost je veća, ali time istovremeno raste i opasnost od iščašenja zgloba. Tako je npr. rameni zglob vrlo pokretljiv, ali je kod njega iščašenje vrlo često. Kako bi se spriječila iščašenja, većinu zglobova obavija zglobna čahura. U zglobnu čahuru upletene su  tetive, gruba pojačanja koja neposredno povezuju dvije kosti i daju zglobu stabilnost.

 Naše civilizirano doba omogućilo je čovjeku  veliku udobnost korištenjem savremenog namještaja, prevoznih sredstava i raznih pomagala. Pješačenje i kretanje zbog svakodnevnih životnih potreba gotovo odumire. Skeletni sistem sa  zglobovima sve više miruje, pa se ne obnavlja. Tako koštani sistem ubrzano stari i propada. U poslednje vrijeme sve je više pacijenata sa osteoporozom.

Na putu od djetinjstva do zrele dobi moramo proći period izrazitih fizičkih i psihičkih promjena. U tom periodu, pod dirigentskom palicom hormona, cijeli naš organizam čudesno se mijenja iz dana u dan. To je i period brzog rasta i razvoja koštanog sistema. U tom periodu pod uticajem hormona, kalcij i ostali  minerali,  najlakše se ugrađuju u kosti.(Sl.15)

Naučne studije pokazuju da 40-65% žena maksimalnu mine­ralnu gustinu kostiju postiže upravo u razdoblju mladosti. Od rođenja pa do starosti naše kosti se stalno obnavljaju. Stara kost se razgrađuje, te je postepeno zamjenjuje nova, tek izgrađena kost. U kasnijoj životnoj dobi proces stvarenja kosti sporiji je od razgradnje. Smatra se  da takve promjene kod žena počinju već nakon 35 godina, a rezultiraju postepenim ali trajnim smanjenjem koštane mase.

Kost, koja u mlađem periodu nije uspjela dostići adekvatnu mineralnu gustoću, sklonija je nastanku osteoporoze. Za pravilan razvoj kosti stručnjaci preporučuju izbalansiranu i kvalitetnu ishranu bogatu kalcijem i vitaminom D, redovnu fizičku aktivnost i  najmanje 8 sati sna.

Zanimljiv je podatak da su 1932 godine djevojke pubertetske dobi  ishranom unosile u prosjeku 2300 kcal na dan. Danas je unos kalorija smanjen  na 1800 na dan, dok je prosječna težina  sve veća. Razlog za to treba potražiti u bezbrojnim satima pred televizijskim ekranima i kompjuterom, uz potpuni nedostatak fizičkog vježbanja. Osim toga, sve češće se jede u  restoranima brze hrane, gdje je hrana previše jednostrana, prerađena, premasna i preslatka.

Naročito su izgubile značaj namirnice bogate mineralima i vitaminima, kao što su žitarice, krompir, svježe voće i povrće. S druge strane,  djevojke su putem medija bombardovane anoreksičnim "uzorima ljepote", zbog čega se često upuštaju u nekontrolisane dijete, koje dovode do hormonalne neravnoteže.(Sl.16)

U pubertetskoj dobi je često i eksperimentisanje sa alkoholom, koji smanjuje apsorpciju hranljivih tvari,  i ubrzava njihovu razgradnju. Takvo ponašanje u većini slučajeva dovodi do ozbiljnih poremećaja  u razvoju koštanog sistema.

 

ŠTA ČINITI U MLADOSTI ?  

Naučno je dokazano da je za zdravlje kostiju prijeko potreban  dovoljan unos kalcija i drugih elemenata kao što su: magnezij, cink, fosfor i vitamin D. Ipak  važno je zapamtiti da je među njima najvažniji kalcij, koji se uz pomoć hormona i vitamina D,   najlakše ugrađuje  u mlađoj životnoj dobi.  

Sve hranljive materije treba unositi  putem hrane. Prirodni izvori kalcija su: orasi, uljarice i mahunarke. Industrijski pripremljena hrana  loše utiče na sadržaj hranljivih sastojaka. Kalcij je osnovni sastojak kosti. Za održavanje normalne ravnoteže kalcija u organizmu dnevna potreba se mijenja  s obzirom na dob. Dnevno se različitim fiziološkim procesima, kao što su  znojenje, urin i stolica iz organizma gubi 300 mg kalcija. Budući da tijelo može iskoristiti svega oko 40% unijetog kalcija, moramo posebno obratiti pažnju na količinu hrane bogatu kalcijumom. U tabeli su navedene potrebe za različite uzraste1:

Šta još osigurava zdravlje kostiju?

Za normalan rast i mineralizaciju kostiju neophodan je   vitamin D, koji pomaže kod izgradnje kostiju. Izlaganje sunčevoj svjetlosti doprinosi djelovanju vitamina D. Vitamina D najviše ima u ribljem ulju, žitaricama, te u  mlijeku  i njegovim prerađevinama.

Fizička vježba

Umjerena, ali i redovna fizička aktivnost jednako je važna kao i zdrava ishrana. Blago opterećenje kostiju potiče rad osteoblasta, ćelija koje izgrađuju kosti. Osjetljivu ravnotežu između razgradnje i izgradnje kosti pomjeramo redovnim vježbanjem u korist izgradnje.

Zdrav način života

 Pušenje, alkohol ili  uživanje crne kafe štete cijelom našem tijelu. Jedna od posljedica tih štetnih i nezdravih navika je sma­njena apsorpcija i ugradnja minerala u koštani sistem. Dakle, recept za zdrave i čvrste kosti je jednostavan. Potrebno se zdravo  hraniti i koristiti što manje prerađevina. Zaboravite na savremene metode prevoza. Koristite snagu  mišića i trenirajte vaše tijelo.

 

Izbacite alkohol i cigarete.

Osim nezaobilaznog kalcijuma  pripazite i na dovoljan unos drugih minerala i vitamina sadržanih u voću, povrću i integralnim žitaricama.

OSTEOPOROZA

Ona već u svijetu ima epidemijske razmjere. Gubitak koštane mase započinje  dvadesetak godina prije pojave simptoma. Procjenjuje se da je osteoporoza zahvatila 8-10%  svjetske populacije. Gotovo svaka treća žena i osmi muškarac, tokom života su izloženi  riziku od preloma, najteže komplikacije  osteoporoze. Nakon takvog događaja  manje od jedne trećine  bolesnika se vraća ranijim aktivnostima, dok 15-20% bolesnika nakon preloma bedrene kosti umire,  već nakon prve godine.

Zbog toga se  osteoporoza  naziva "tiha epidemija 21 vijeka". Prepoznatljivi simptomi osteoporoze su bolovi u krstima i leđima, smanjenje  tjelesne visine bolesnika,  česti prelomi kostiju,  te stvaranje grbe na leđima.(Sl.17) Naime, zbog osteoporotskih promjena, pršljenovi se sliježu, gube na visini, zakrivljuje se grudni dio kičme i stvara se grba.(Sl.18)

Opšte je poznato da je osteoporoza bolest gubitka koštane mase i jedna od najčešćih metaboličkih bolesti. Njena karakteristika je smanjenje gustine kosti, što za posljedicu ima krhke kosti sklone prelomima.

Kost je vrlo dinamična  i u stalnoj je pregradnji, čime je omogućeno neprestano stvaranje novog koštanog tkiva. Bez obzira na dob, najstarija kost u našem tijelu ima samo 10 godina.

Da se kosti ne repariraju,  nastao bi  "zamor materijala" i  kosti  bi izgubile svoje kvalitete i postale bi podložnije  prelomima. Pregradnja kosti sastoji se od nekoliko faza. U prvoj fazi dolazi do resorpcija stare, oštećene ili mrtve kosti, pomoću specifičnih ćelija osteoklasta. Iza toga slijedi uspješna zamjena novim elementima, posredstvom specifičnih ćelija koje se nazivaju osteoblasti.

 Smanjenje gustine kosti nastaje, tako što osteoblasti ne mogu popuniti šupljine, koje stvore osteoklasti.(Sl.19) U normalnim uslovima osteoklasti i osteoblasti su u ravnoteži. Smanjivanjem osteoblasta, dolazi do poremećaja ravnoteže i smanjenja koštane mase.(Sl.20) Vrlo često se osteoporoza pojavljuje zbog manjka estrogena u ženskom tijelu poslije menopauze!

 

Međutim gubitak koštane mase započinje i kod muškaraca i žena u  4 desetljeću. Za razliku od muškaraca, žene mnogo brže gube koštanu masu u ranom postmenopauznom periodu (prvih 5-10 godina  nakom  menstruacije).  Kako žene žive duže, upravo je kod njih gubitak koštane mase izraženiji.

Žene tokom rasta i razvoja postižu manju koštanu masu od muškaraca, zbog čega imaju i slabiji kostur. One brže gube koštanu masu, naročito u postmenopauzi, a taj iznos je preko pedeset posto. To je osnovni razlog za dva do tri puta češće  prelome kod žena.

Istraživanja pokazuju da su ishrana s nedovoljno kalcija i slaba mišićna masa,  rizični faktori za smanjenu  koštanu gustinu i kod muškaraca. Postoje brojna stanja i bolesti, koja uzrokuju gubitak koštane mase.

Najčešće su to:  

- primjena lijekova- kortikosteroida,

 

- antikoagulansi,

 

- bolest štitnjače,

 

- anoreksija nervosa,

 

- malapsorpcija,

 

- alkoholizam,

 

- imobilizacija i

 

- bolesti vezivnog tkiva.

 

Smatra se da pušenje i alkoholizam negativno utiču  na gustinu kosti. Pojačan unos alkohola utiče na pregradnju kosti, jer sprečava umnožavanje osteoblasta. Naučnici definišu osteoporozu kao bolest s početkom u mladosti, a posljedicama u starosti.

Devedeset posto koštanog rasta ostvaruje se od 10-20 godine, a maksimum koštane mase ostvaruje se oko 30 godine. Ako mlade ljude poučimo kako da žive uz pomoć zdrave ishrane i fizičke aktivnosti, mnogi slučajevi osteoporoze biće izbjegnuti.

Povećanje mišićne snage važan je stimulator za izgradnju kosti, čime se povećava  mišićna  potpora, a samim tim se smanjuje  rizik od preloma. Rekreativni sportovi, kao što su bicikli­zam, pješačenje, plivanje, košarka, fudbal, atletika i svako­dnevno vježbanje, dovode do izgradnje  bolje i  kvalitetnije kosti. Zdravlje kostiju zavisi od ishrane bogate kalcijumom, vi­taminom D i bjelančevinama.2 Energetski sastav hrane ima odlučujući značaj za očuvanje zdravlja kostiju. Kod većine ljudi izlaganje suncu u trajanju od jedne minute dnevno ( bez odjeće) ili šetnja na svježem vazduhu, dovoljni su elementi da koža sintetizuje dnevnu dozu vitamina D.

 Vitamina D nalazimo u  raznim vrstama ribe i žitaricama. Fosfor, magnezij, cink, bakar i vitamin C i K  su važni za zdravlje kostiju. Magnezij učestvuje u više od 300 enzimatskih reakcija našeg tijela, a neophodan je  i za pravilnu mineralizaciju kosti. U tabeli  su navedene namirnice sa najviše magnezija:3

Treba napomenuti  da količina apsorbovanog fosfora mora odgovarati količini kalcijuma. Problem je u prevelikom unošenju fosfora u odnosu na kalcij. To se dešava u režimu ishrane bogatom mesom - mnogo fosfora, a malo kalcija. Ovo  je najlogičnije objašnjenje čestog pojavljivanje osteoporoze kod žena koje mnogo troše meso.

 

Pomenimo namirnice koje sadrže dosta vitamina C:3

Vitamin C učestvuje u izgradnji kompleksne strukture kolagena potrebnog za elastičnost i čvrstinu hrskavica, tetiva, kostiju i zuba. Vitamin K je veoma bitan u prevenciji koštanih poremećaja:

 

U liječenju osteoporoze glavni je cilj zaustaviti gubitak koštane mase  i spriječiti nastanak preloma. Njemačka studija je pokazala (Minne i saradnici) da vitamin D i kalcij smanjuju učestalost lomova, smanjuju nesigurnost pri hodu i normalizuju krvni pritisak. Ishrana na bazi voća, žitarica, zelenog i suvog povrća obezbjeđuje dovoljnu količinu kalcijuma našem organizmu. U tabeli  su navedene namirnice sa najviše kalcija:3

 Podaci koji govore o osteoporozi, kao tihoj  epidemiji, predstavljaju vrh sante leda. Ova stanja upozoravaju da se vrlo mali broj ljudi uopšte osvrće na ovu bolest. Čovječanstvo je danas sve  brojnije i starije, jer je  medicina  naprednija. Pošto se očekivano trajanje života produžilo, izuzetno je bitno poboljšati zdravlje naših kostiju. Ne zaboravimo da nam naš skelet  obezbjeđuje izuzetnu sposobnost kretanja.

Dodatni unos minerala u hrani  koristan je svima, a posebno se preporučuje mlađim osobama, trudnicama, sportistima, starijim ljudima, kao i osobama koje se nezdravo hrane ili su pod stresom.

Nikada nije previše rano, niti previše kasno, početi se brinuti o kostima.