Zamislite jedno tkivo koje je dugačko više metara, a ipak predstavlja jednu cjelinu; zamislite da je to tkivo u stanju da istovremeno omogući i zagrijevanje i hlađenje; ono je čvrsto, pa ipak veoma lijepo, tako da može ponuditi vrlo efikasnu zaštitu od svih spoljnih efekata.
Tkivo kože koje prekriva ljudsko tijelo i tijela svih živih bića, sa određenim razlikama između njih, poseduje sve ove karakteristike.
Tkivo kože, kao i mnoge druge strukture, predstavlja izuzetno važan organ, čije bi odsustvo učinilo ljudski život nemogućim. Povreda, čak i jednog malog dijela kože, koja bi izazvala značajan gubitak vode iz tijela, može izazvati smrt.
Koža je najveći organ čovjekovog tijela i njena ukupna površina iznosi 1,5-2 kvadratna metra.(Sl.1,2)
Neke od njenih funkcija:
- omotava čovjekovo tijelo i predstavlja barijeru prema vanjskoj sredini,
- učestvuje u termoregulaciji,
- dio je opšteg odbrambenog sistema,
- specijalizovane strukture kože (kosa, nokti i žlijezde)
učestvuju u zaštitnoj funkciji čovjeka.
Pregled koji ćemo napraviti, posmatrajući jedan centimetar ispod kože, jeste slika koju formiraju lipidi i proteini sa različitim kanalima u sebi. Koža nije previše lijepa, već je čak i strašna. Na slici vidimo mikroskopske strukture poput dlaka, sitnih krvnih žila, te izvodne kanale mnogih žlijezda.(Sl.2)
Prekrivajući sve ove strukture spoljašnjim omotačem, koža daje veoma lijep izgled našem tijelu i štiti ga od svih spoljnih uticaja, što je dovoljno da pokaže koliko je za nas važno postojanje kože. Kada dođe do povrede otvara se prostor za prodor mikroba. Više od 100 000 milijardi mikroorganizama nalazi se na površini kože i u crijevima.
Kada se povredimo, dogodi se invazija mikroba u organizam i postoji prijetnja od nastanka bolesti. Ali u koži postoje makrofagi i druge loze leukocita (izlaze iz krvi) koji na odgovarajući hemijski signal dolaze na mjesto povrede. Ovi makrofagi počinju da proždiru mikrobe.(Sl.3)
Šta se zbiva na mjestu napada?
Formira se ratno polje, gdje makrofagi ubijaju bakterije, ali i sami bivaju uništeni. U tim aktivnostima stvara se gnoj. Glavno događanje u procesu zarastanja je stvaranje granulacijskog tkiva. To je u stvari obilno prokrvljeno, nezrelo vezivno tkivo, koje je bogato fibroblastima, mišićnim ćelijama, mastocitima i drugim elementima.
Ubrzo zatim, ovo tkivo se pretvara u gusto vezivno tkivo ožiljka u kome prevladavaju snopovi kolagenih vlakana.(Sl.4)
Pogledaćemo mikroskopske strukture naše kože. Debljina spoljnog sloja iznosi do 1,5 mm. Uglavnom su sve ćelije tog dijela kože mrtve. Glavni dio njegove mase čine keratinociti (80%), ćelije čiji je zadatak stvaranje jedne čvrste supstance, zvane keratin.
Keratin drži sve mrtve ćelije zajedno i formira zaštitnu barijeru tijela. Ispod površnog dijela kože, nalazi se sloj čiji je najveći dio sastavljen od proteina, koji daje koži osobinu elastičnosti.
Zatim slijedi jedan sloj, koji je izgrađen od lipida i koji ima potpuno drugačiju strukturu. Ovaj lipidni sloj ima funkciju izolacije. Spoljašnji sloj kože se sastoji od sljedećih dijelova: Donji, bazalni sloj ima jedan red ćelija u obliku cilindra, i one se dijele dajući ostale slojeve.1
Bazalni dio kože proizvodi ćelije koje putuju u gornje slojeve. Prilikom tog putovanja u njima se proizvodi keratin, protein koji je nepromočiv i štiti nas od svih tečnih sadržaja oko nas. (Sl.6) Keratin hermetički zatvara naš organizam. Ćelije su povezane i usko napakovane, tako da čine savršenu barijeru.
I poslije smrti nastavljaju svoju funkciju. One se žrtvuju da bi nas zaštitile, kao što kora od drveta štiti deblo. Put i promjene keratinskih ćelija su veoma zanimljive. U ovom putovanju bazalna ćelija se transformiše i prolazi kroz sljedeće slojeve: spinozni, granulozni i rožasti.(Sl.5)
* Spinozni sloj građen je od 5-10 redova višeugaonih ćelija koje su povezane mostićima između sebe.
* Granulozni sloj sadrži pljosnate ćelije koje gube jedro i sve ćelijske organele.
* Rožasti sloj je sastavljen od 25 redova ćelija, bez ćelijskog jedra sa membranom.
U donjem dijelu ovog sloja ćelije su još uvijek spojene, dok se u gornjem dijelu ljušte. Zahvaljujući ovom mrtvom dijelu naša koža ima zaštitnu ulogu i predstavlja barijeru prodoru mikroba. Da bi donji keratinocit stigao do površnog sloja potrebno je oko 14 dana; sledećih 14 dana je potrebno da ova ćelija stigne do površine kože. Poslije tog perioda koža se ljušti i stvara veći dio kućne prašine.
Koža je bitna barijera za održavanje nivoa vode u nama, jer je naše tijelo izgrađeno od oko 70% tečnosti. Koža predstavlja barijeru koja djeluje u dva smjera: sprečava upijanje hemikalija i invaziju mikroorganizama, a s druge strane onemogućava gubitak vode i drugih materija iz organizma.
Obe strane spoljašnjeg sloja su nepromočive. Koncentracija vode u tijelu se kontroliše na osnovu ove osobine kože. Nemoguće je da se voda, najvažnija tečnost u organizmu, zadrži bez elementarnih dijelova kože.
Izuzetno su zanimljive ćelije koje migriraju u spoljašnji sloj kože. To su melanociti, ćelije koje su zadužene za boju naše kože. Različite ljudske populacije duguju melanocitima svoje nijanse. Oni su smješteni u donjim dijelovima epiderma i vanjskom omotaču dlake.(Sl.7)
Broj melanocita u koži je 1100-1500 na milimetar kvadratni. Koža pripadnika crne rase sadrži isti broj melanocita. Razlika u boji kože različitih rasa je u genetski određenoj količini melanina i rasporedu melaninskih granula. Suština razvoja melanocita je u pretvaranju tirozina u melanin i daljem odašiljanju melanomskih granula u ćelije kože. Tačnije rečeno, keratinociti proždiru melaninske granule, koje se postavljaju tačno iznad jedra, kao suncobrani.
Tako keratinociti apsorbuju ultraljubičastu svjetlost i štite od mutacija i nastanka raka. Većina ćelija vanjskog sloja kože je mrtva. Sa druge strane, unutrašnji sloj kože sastavljen je od živih ćelija koje daje čvrstoću i elastičnost.
Unutrašnji sloj kože, derm, predstavlja oko 15-20% ukupne tjelesne težine čovjeka ili 20 kg kod čovjeka teškog 100 kg. (Sl.9) Veći dio ovog sloja čine proteini i omogućavaju istezanje kože. Ponovno vraćanje kože u prvobitni oblik izvršavaju elastična vlakna. Velika količina vode se vezuje u dermu, i time je obezbjeđen turgor kože. Derm ulazi u obliku pupoljaka u epiderm.(Sl.10)
Zadatak ovog unutrašnjeg omotača je da štiti tijelo od mehaničkih povreda, vezuje vodu, učestvuje u termoregulaciji i snabdijeva epiderm hranom. Lipidni sloj sastoji se od masnih ćelija i predstavlja rezervoar energije.
Takođe djeluje i kao izolator u termoregulaciji i štiti od mehaničkih udara. Vrlo interesantne su specijalizovane strukture kože: dlake i nokti. Dlaka je čvrsta vlaknasta struktura, koja se stvara u folikulu.
Ukupan broj folikula i dlaka, kod odraslog čovjeka, je oko pet miliona, od čega je milion na glavi. Folikul dlake je cilindrična struktura koja se spušta u lipidni sloj kože. Na granici gornje trećine dlake su pripojene žlijezde sa kanalićima. Ispod žlijezda pripojen je mišić.
Rast dlake se odvija kroz tri faze: Prva faza traje 1000 dana i dlaka u njoj brzo raste.(Sl.11)
Faza mirovanja traje 100 dana.
Ova faza se završava ispadanjem dlake, a istovremeno s tim počinje rast nove dlake. Na ovaj način se obezbjeđuje normalna kosmatost, zamjena istrošene dlake i dobar kvalitet prisutne kose. Izračunato je da dnevno ispadne 50-100 dlaka. Kosa dnevno raste 0,4 mm. Estrogeni produžavaju trajnost dlake, tako da žene imaju dužu kosu. Stablo dlake je okruglo ili ovalno iste debljine cijelom dužinom.
Sastoji se iz tri sloja. Kutikula je spoljašnji sloj dlake i sastoji se od ćelija koje se preklapaju kao crijepovi na krovu. Dlake učestvuju u zaštiti kože od mehaničkih trauma, atmosferskih uticaja, a predstavljaju i senzitivni organ. Kosmatost ima estetski značaj.
NOKAT
Nokat počinje razvoj u 9 nedjelji embrionalnog razvoja a razvije se do vrha prsta u 36. nedelji embrionalnog razvoja. Nokatna ploča počiva na nokatnom krevecu, a nastaje brzim dijeljenjem iz nabora kože u bazi nokta.(Sl.12)
Nokatna ploča se sastoji od “tvrdog keratina” koji je vrlo otporan, jer sadrži visok procenat cistina. Savitljivost nokta zavisi od sadržaja vode. Suv nokat je krt, a nokat zasićen vodom je mek i lako se siječe. Nokat u prosjeku raste 1 cm za tri mjeseca (šake), a tri puta sporije na stopalima. Nokat štiti prst i pomaže u hvatanju sitnih predmeta. U savremenom životu ima i estetski značaj.
ZNOJNE ŽLIJEZDE
Ekrini tip ovih žlijezda sastoji se od sekretornog dijela i izvodnog kanala. Izvodni kanal se otvara na površini kože u vidu pore. Ove žlijezde su raspoređene po cijeloj koži, a naročito su guste po dlanovima i tabanima.
Ima ih oko 2 miliona. Počinju da funkcionišu po rođenju i nastavljaju djelovanje do duboke starosti. Količina izlučenog znoja varira i u ekstremnim slučajevima može iznositi i do 12 lit u 24 h. Ovaj znoj predstavlja bistru tečnost slanog okusa i bez mirisa. Kisele je hemijske reakcije.
Fiziološke uloge znoja:
Učestvuje u regulaciji temperature preko centra u hipotalamusu. Isparavanje znoja s površine kože dovodi do pada temperature. Ekrini znoj stvara kiselu hemijsku reakciju na površini kože i zajedno sa lojem stvara površni emulzioni sloj koji oblaže i štiti kožu.
LOJNE ŽLIJEZDE
Anatomski i funkcionalno su vezane za folikul dlake. Ove žlijezde se nalaze u koži cijelog tijela, osim na dlanovima, tabanima i interdigitalnim dijelovima. U najgušćim predjelima nalazimo 400-900 žlijezdi na cantimetar kvadratni. Lojne žlijezde su pripojene za gornji dio folikula i sastoje se od sekretornog dijela i izvodnog kanala.
Izvodni kanal se izliva u folikul, pa preko njega dospijeva na površinu kože. Iako su prisutne od rođenja, počinju da funkcionišu tek u pubertetu pod dejstvom androgena.
Loj ima sledeće funkcije:
* Na površini kože, zajedno sa znojem gradi emulziju koja štiti kožu.
* Održava vlažnost površine kože.
* Spriječava razvoj bakterija i drugih mikroba.
Koža ima bogatu krvnu mrežu organizovanu u dva nivoa. Pored hranidbene uloge, krvni sudovi učestvuju u regulisanju temperature i krvnog pritiska. Unutrašnji sloj kože je okružen veoma malim kapilarima koji ne samo da hrane kožu, već takođe kontrolišu nivo krvi u njoj.
Kada se tjelesna temperatura povećava, krvne žile se šire, primaju ogromnu količinu krvi i pomažu da prekomjerno topla krv prođe kroz spoljni, hladni sloj kože i smanji temperaturu.(Sl.15.)
Protok krvi kroz kožu se mijenja s obzirom na temperaturu okoline. U normalnim temperaturnim uslovima protok, u odrasle osobe, kroz kožu je 400 ml/min. Na velikoj hladnoći se taj protok smanjuje osam puta. Ako pak zagrijemo kožu, žilice se prošire, protok se povećava na 3 l/min, što enormno povećava protok krvi. U prednjem dijelu hipotalamusa nalazi se centar koji kontroliše tjelesnu temperaturu.
Ako grijemo taj centar nastaje proširenje krvnih sudova, a ako hladimo nastupa skupljanje svih krvnih sudova. Zanimljiv je mehanizam kojim se snižava temperatura. Ako neki stimulans uzrokuje povećanje temperature, termoreceptori u koži i mozgu odašilju impulse u hipotalamus. (Sl.16)
Kontrolni centar u hipotalamusu naređuje povećano znojenje i isparavanje, djelovanjem na znojne žlijezde. Time je smanjena tjelesna temperatura i organizam doveden u normalno stanje.
Za vrijeme specifičnih uslova, kao što su mišićni rad, teška krvarenja ili klasičnih stresova, kožne vene predaju i do 10% ukupnog volumena krvi unutrašnjim krvnim žilama. Prema tome, kožne vene djeluju kao važan rezervoar krvi, koji kad je potrebno, daje krv za druge cirkulacijske funkcije. Pomenimo još jedan bitan fenomen, koji se zove regulisanje temperature. Temperatura u unutrašnjosti tijela održava se gotovo stalnom iz dana u dan, ne mijenjajući se za više od 0,6 C, osim u slučaju bolesti.
Normalna temperatura ima raspon kod ljudi od 36-37 C. Temperatura tijela varira donekle u vezi sa fizičkim radom i s ekstremnim temperaturama okoline. Koža, potkožno tkivo i mast u potkožnom tkivu su toplinski izolatori tijela, koji predstavljaju djelotvornu mjeru za održavanje normalnih unutrašnjih temperatura. Mast je naročito važna jer provodi toplotu samo trećinom brzine kojom je provode ostala tkiva. U tijelu uvijek mora da postoji balans između proizvodnje i izdavanja toplote.
Postoje različiti načini kako se toplota predaje iz tijela: radijacija (zračenje), kondukcija ( vođenje) i evaporacija (hlapljenje).
Zračenje. U prostoru u kojem vlada normalna temperatura, nago tijelo izdaje oko 60% toplote zračenjem. Sva tijela koja imaju temperaturu višu od nule zrače toplotne zrake. Ako je razlika u temperaturi veća, tijelo će više i zračiti.
Kondukcija. Direktnim vođenjem toplote sa tijela na druge predmete, kao što su pod ili stolica, izdaje se samo neznatna toplota.
Vođenje toplote u vazduh predstavlja znatan dio prenosa toplote. I do 15 % toplote se na taj način može prenijeti.
Konvekcija. Transferom energije usled kretanja vazduha gubi se određena količina toplote koja iznosi i do 12 %.
Evaporacija ili isparavanje vode. S površine kože i iz pluća ishlapi oko 0,6 l vode na dan. Vidjeli smo kakvi mehanizmi postoje za odvođenje toplote, a sada ćemo rezimirati mehanizme za smanjenje temperature tijela:
- U svim područjima tijela krvne žile kože jako se prošire, a dovođenje toplote se poveća i do osam puta.
- Za tu svrhu izuzetan značaj ima znojenje. Podizanjem temperature za 1 C, povećava se izdavanje znoja i do 10 puta.
U našem tijelu postoje i mehanizmi za povećanje toplote.
- Sužavanje krvnih žila kože.
- Nakostrešenost dlake - piloerekcija. Ovaj mehanizam nije važan kod ljudi, ali kod životinja nakostriješeno krzno zadržava debeo sloj izolacijskog vazduha, što smanjuje odvođenje toplote.
- Povećano stvaranje toplote drhtanjem i lučenjem tiroksina. U slučaju najjačeg drhtanja stvaranje toplote se može povećati i do pet puta. Lučenje tiroksina povećava metabolizam u svim ćelijama organizma.
I pored fenomenalnih mehanizama koji postoje u koži, postoji potencijalna mogućnost nastanka široke palete različitih bolesti. Ovdje ćemo pomenuti akne ili bubuljice. Postoje blaže ili izraženije forme ove bolesti. Obično je posledica nedovoljne higijene i nepravilne ishrane tj. korištenja suvišnih količina prerađene, masne i pržene hrane, kao i mliječnih proizvoda, mesa i šećera. Pomenuli smo da normalno postoji produkcija loja, koju luče lojne žlijezde od puberteta pa nadalje.
Međutim, u ovom stanju dolazi do hiperprodukcije loja, a kada se uz to zapuše izvodni kanali, okolinu nasele bakterije i izazivaju upalu. U slučaju zatvaranja izvodnog kanala, lojne žlijezde se ne prazne, već se loj u njima nakuplja i one se progresivno uvećavaju. Bakterije se se pod ovim uslovima ubrzano razmnožavaju i time počinje upala.2(Sl.17)
Slijedi ruptura folikula, čiji se sadržaj izlijeva u potkožno tkivo i pojačava zapaljenski proces. Svakako da se u ovakvim stanjima pacijent mora javiti dermatologu i otpočeti antibakterijsku terapiju. Potrebno je preventivno djelovati i promjeniti ishranu.
Pokazalo se da jod, koji se dodaje kuhinjskoj soli, inicira ove promjene na koži. Jod se nalazi u prerađenim namirnicama sa mnogo soli, kao što su čips, pomfrit i hamburgeri. Najbolja hrana za zdravu i lijepu kožu je ona sa malo masti i proteina, a mnogo kompleksnih ugljenih hidrata. Najbolja je biljna ishrana sa mnogo celuloze.
Vitamin A je od suštinske važnosti za očuvanje zdrave kože i osnovni je sastojak u mnogim lijekovima protiv akni. U tabeli su navedene namirnice sa najviše vitamina A na 100 gr namirnica:3(Sl.18)
Dobre namirnice za vašu kožu su i one koje sadrže dosta vitamina C i beta karotina. Tabela pokazuje redoslijed namirnica sa najviše vitamina C:4
Izuzetni izvori beta karotina su mrkva, sušene i svježe kajsije, slatki krompir, špinat i prokelj. Namirnice koje sadrže cink pomažu pri zarastanju rana i izuzetno su blagotvorne. To su pšenične klice i razne vrste pasulja. Čista voda je takođe bitna za lijepu kožu. Potrebno je popiti najmanje 10 čaša vode dnevno ili tečnosti od svježeg voća i povrća. Iz prakse znamo da su na kosu i nokte usmjerene najčešće kozmetičke intervencije. Treba naglasiti da se spolja kosa i nokti mogu samo njegovati, a da bi se kvalitet kose trajno popravio, potrebno je ishraniti korijen kose. Čime dakle hraniti kosu? U metabolizmu i rastu kose najvažniju ulogu imaju željezo, bakar i cink.
Sledeća tabela pokazuje namirnice sa najviše željeza:
Cink je već pomenut, a bakra ima najviše u namirnicama: raž, grah i šljive. Da bi se spriječio pojačani gubitak kose, potrebno je kosu hraniti vitaminima iz grupe B, posebno B1 i B6 vitaminom4. Pogledajmo namirnice sa najviše ovih vitamina:
I za stalni i intenzivni rast noktiju neophodne su odredjene gradivne tvari. To su u prvom redu vitamin A, zatim vitamin E, koji se nalazi najviše u slijedećim namirnicama
Posebno treba naglasiti ulogu biotina koji je bitan i za rast kose, ali i za čvrstinu noktiju. Najviše ga ima u koštunjavom voću, kikirikiju, karfiolu, voću i integralnim žitaricama.
Možemo da zaključimo da su slijedeće namirnice, zbog bogatstva navedenih iskrica života i drugih elemenata, posebno značajne za kosu, nokte i kožu: mrkva, šipak, kajsije, dinje i grah.
Neosporno je da su lijepa, sjajna i bujna kosa, ali i ružičasti i sjajni nokti, te elastična i meka koža atributi naše spoljašnjosti. Međutim, osim što privlače pogled, oni su i najizrazitiji pokazatelji dobrog zdravlja. Takođe će se na njima odraziti svaki poremećaj ravnoteže u organizmu, posebno nedostatak vitalnih tvari i vitamina. Treba znati da su kosa i nokti sastavni dijelovi našeg najvećeg organa - kože. Sasvim je dovoljno činjenica izneseno o funkcijama ova tri organa. Oni su izuzetno bitni za opstanak ljudskog tijela. Pokušajmo promjeniti životne navike i omogućiti hrani da nas liječi.