Bubrezi su izuzetni organi u našem organizmu, od kojih nam zavisi život. Zemlja i naše tijelo imaju nešto zajedničko: da bi ostali u životu i Zemlji i nama treba filter. Zemlji je potrebna zaštita od stalnog bombardovanja štetnih zraka od sunca. Ozonski omotač naše atmosfere ih filtrira, dozvoljavajući svijetlu, koje podržava život, da prođe do Zemlje.
Postoji izuzetna analogija između ozonskog omotača koji štiti našu zemlju i bubrega koji su zaštitnici tijela. Mnogi hemijski procesi ispuštaju toksične supstance i otpad u naš krvotok. U slučaju da se ne odstrane, prouzrokovali bi nam ozbiljne probleme, pa čak i smrt. Takav otpadni materijal mora se neprestano filtrirati i uklanjati.
Filtriranje je jedna od glavnih funkcija bubrega.(Sl.1) Ali kako ovi mali organi mogu prepoznati, izdvojiti i ukloniti štetne supstance, a u isto vrijeme osigurati da vitalni elementi opstaju i hrane tijelo? Ljudi, normalno imaju dva bubrega, po jedan smješten sa obe strane kičme, u donjem dijelu leđa. Bubreg je žljezdani organ koji izlučuje mokraću i po obliku nalikuje na zrno graha. Svaki bubreg je dugačak po 10 cm, širok 5 cm, a debeo 2,5 cm. Težak je otprilike 120 do 200 grama.(Sl.2) Tečni dio krvi, prolazeći kroz bubrege, prečišćava se oko 50 puta na dan.
Bubrezi upravljaju kretanjem cjelokupne tečnosti u organizmu, pa se tako u 24 h filtrira ukupno oko 180 litara tečnosti. Devedeset devet posto tečnosti vraća se natrag u krvotok, dok se oko 1,5 litre vode i rastvorenih otpadnih materija u urinu izbaci u toku svakog dana.
Nefron je osnovna jedinica za filtriranje. U svakom bubregu ima preko milion nefrona.(Sl.3) Cjevasti sistem, koji se nalazi u svakom pojedinačnom nefronu, u prosjeku je dugačak oko 3 cm i širok samo 0,05 mm. Pa ipak, kada bi bilo moguće rasplesti sve tubuluse jednog bubrega, njihova dužina bi bila 30 kilometara. Bowmanova čahura je zapravo uvučen kraj savijenog tubulusa nefrona. Ovaj tubulus je obavijen mrežom vrlo malih krvnih sudova, zvanih kapilari.
Tubulus se nastavlja u veću sabirnu cijev, koja odnosi otpad i toksične supstance. Sekcija bubrega od vrha do dna otkriva nekoliko obilježja koja se dobro uočavaju i označavaju osnovnu strukturu bubrega. Da biste predstavili sebi kako funkcioniše bubreg, zamislite stadion s hiljadama gledalaca koji dolaze na utakmicu. Najprije se to mnoštvo mora podijeliti u velike redove. Kako prilaze stadionu dijele se u manje redove. Zatim ljudi iz svakog reda prolaze jedan po jedan kroz sigurnosne kapije, gdje se osobe sa opasnim materijalom ili bez karte odvajaju na stranu.
Gledaoci s kartom prolaze do određenih mjesta. Slično tome, svi ti elementi koji sačinjavaju našu krv treba da procirkulišu kroz cijelo tijelo. Međutim, dok to čine, oni uvijek iznova moraju prolaziti kroz naše bubrege putem velikih krvnih sudova, bubrežnih arterija.(Sl.3) Svaka od njih doprema krv do jednog od bubrega. Nakon što uđe u bubreg, bubrežna arterija se grana u manje arterije u centralnom i perifernom sloju, koje dopremaju krv u sve dijelove bubrega.
Različiti elementi u krvi tako su kanalisani u "redove" koji su manji i podesniji za rukovanje. Na kraju, krv stiže u sićušne snopove, od kojih svaki sadrži oko 40 jako uvijenih, malenih krvnih sudova. Svaki snop, nazvan glomerul, okružen je membranom od dva sloja, koja je poznata kao Bowmanova čahura. Zajedno, glomeruli i Bowmanove čahure sačinjavaju prvi dio “sigurnosne kapije” bubrega. Ta kapija je osnovna jedinica za filtriranje u našem tijelu i naziva se nefron. (Sl.4,5)
U svakom bubregu postoji preko milion nefrona, uvijek spremnih za otklanjanje biološkog otpada tijela. ]elije krvi i proteini su neophodni u krvotoku. Oni snabdijevaju tijelo vitalnim uslugama, kao što su zalihe kiseonika, odbrana i popravka oštećenja. Da bi se spriječio gubitak ćelija krvi i proteina, prva etapa filtriranja ih izdvaja od ostalih elemenata. Ovaj specijalizirani zadatak obavljaju Bowmanove čahure.
Krvni sudovi, koji ulaze u glomerule dijele se na sićušne kapilare s vrlo tankim zidovima. Tako krvni pritisak može natjerati nešto vode i drugih manjih molekula kroz njihove fine membrane u Bowmanovu čahuru i vijugavu cjevčicu koja je povezana sa njom. Ova cjevčica se zove savijeni tubulus.
Važno je pomenuti da je pritisak u bubrežnim kapilarima i do 4 puta veći, a da su pore na tim kapilarima 100-1000 puta propustljivije nego drugi kapilari, npr. u nekom mišiću. Istražimo anatomiju tih specifičnih membrana u kapilarima.
Glomerularna membrana sastoji se od 3 sloja (Sl.6):
1) endotelni sloj kapilara,
2) bazalna membrana i
3) epitelne ćelije, što oblažu vanjsku površinu glomerularnih kapilara. Kapilarne endotelne ćelije, što oblažu glomerul, su perforirane hiljadama malih rupica koje nazivamo fenestre. Drugi sloj je propustljiva bazalna membrana. Treći sloj ove membrane ne čini kontinuirani sloj, već se sastoji od ćelija sa nastavcima u obliku prstiju.(Sl.6)
Ovaj poslednji sloj kapilara je izgrađen od prstiju epitelnih ćelija, koji omeđuju proreze nazvane “pukotinaste pore”. Kroz sve ove slojeve filtrira se tečnost i rastopljene tvari, osim proteina i bitnih ćelija krvi. Sada filtriranje postaje selektivnije. Bubrezi moraju apsolutno osigurati sve važne elemente krvi.
Tečnost koja teče kroz tubulus u ovoj fazi jeste jedna vodena mješavina, koja se sastoji od rastvorenih korisnih molekula zajedno sa otpacima i neželjenim supstancama. Specijalizovane ćelije duž unutrašnjeg zida tubulusa prepoznaju korisne molekule kao što su: voda, soli, šećeri, minerali, vitamini, hormoni i amino-kiseline.(Sl.8)
Oni se efikasno izvlače u zid tubulusa i proslijeđuju nazad u kapilare, da bi ponovo ušle u krvotok. Kapilari se ponovo povezuju kao male vene, koje se zatim spajaju, da bi postale veliki krvni sud koji se zove bubrežna vena.
Putem vene krv, sada filtrirana i pročišćena, napušta bubreg i ide dalje da podržava život u organizmu. Tečnost koja ostaje u tubulusu sadrži supstance koje tijelo ne želi.(Sl.7)
Dok ta tečnost nastavlja da teče duž tubulusa prema većem sabirnom tubulusu, tj. sabirnoj cijevi, druge ćelije u zidu tubulusa (čistači) ispuštaju dodatne izlučevine u njega, kao što su: amonijak, kalijum, ureja, mokraćna kiselina i višak vode. Konačni proizvod jeste urin.(Sl.7,8) Sabirne cijevi iz različitih nefrona povezuju se i ispuštaju urin kroz otvore na vrhovima piramida. Urin ulazi u karlicu i zatim odlazi putem uretera, cijevi koja spaja bubreg i mokraćni mjehur. Urin se skuplja u mjehuru prije nego što bude izbačen iz tijela.(Sl.7,9)
Mjehur se postepeno puni, a njegovi mišićni zidovi u stanju su da se prilagode obimu koji se povećava. Potreba za pražnjenjem može obično da se zanemari sve dok se u mjehuru ne nagomila 350-400 ml mokraće. Nefroni filtriraju svih 5,5 litara krvi, svakih 45 minuta. U vrijeme kada se različite supstance reapsorbuju, zdravo tijelo može na svakih 24 h izbaciti oko 2 l otpadaka u obliku urina. Kakav marljiv i temeljan sistem za filtriranje!
Bubrezi imaju izuzetnu ulogu i u kontroli krvnog pritiska. Kad god arterijski pritisak padne na niske vrijednosti, bubrežne ćelije (jukstaglomerularne) luče u krv supstancu zvanu renin.(Sl.10)
Ova supstanca u složenom procesu djeluje na više načina povećavajući krvni pritisak. Dovodi do suženja arterija i povećanja otpora protoku krvi čime se poveća pritisak. Zatim, djeluje direktno na bubrege smanjujući izlučivanje soli i vode, čime se poveća zapremina krvi i krvni pritisak.
Pored ove nezamjenljive funkcije, bubrezi održavaju stalni vodeni i mineralni sastav unutrašnje sredine. Bez regulisanja ove tečne sredine u kojoj se ćelije kupaju, a hranljive materije i kisik transportuju, ćelije bi izumrle.
Tečnost sačinjava preko 60% ukupne tjelesne težine i vrši mnogo životno važnih funkcija u tijelu. Veći dio nalazi se unutar tjelesnih ćelija (55%). Oko 7,5 % kruži krvotokom, a oko 20 % nalazi se u prostoru između ćelija. (Sl.11)
Ostatak se nalazi u gušćim tkivima kao što su kosti, vezivna tkiva i hrskavica. (15%) Manja količina se nalazi u unutrašnjosti probavnog trakta, mjehuru i disajnim putevima (2%). Shodno tome, bitna funkcija bubrega jeste kontrola koncentracije tjelesnih tečnosti.
Bubreg to obavlja na taj način što izlučuje višak vode, kad god su tjelesne tekućine previše razrijeđene ili izlučuje višak otopljenih tvari, kad god su tjelesne tekućine previše koncentrisane.
Sažeto možemo reći da se proces razrijeđivanja mokraće sastoji iz nekoliko elemenata. Iz donjih segmenata tubula reapsorbuju se otopljene tvari djelovanjem aktivnog transporta, a specijalnom hormonskom nivelacijom antidiuretičkog hormona voda se zadržava u odvodnim cijevima.
Proces kojim se mokraća koncentriše je daleko složeniji, jer je bitno da se mokraćom izluči što više otpadnih materija, a da se u organizmu sačuva voda. U organizmu koncentracija međućelijske tečnosti ne prelazi 300 mmol/l, ali u srži bubrega je daleko veća, zahvaljujući fenomenalnim mehanizmima. Normalan put mokraće je preko ovih tubulusa do sabirne cijevi. Kad je koncentracija antidiuretičnog hormona u krvi povećana, propustljivost sabirne cijevi se takođe povećava. Pri proticanju tečnosti kroz sabirnu cijev, voda se osmozom izvlači iz lumena u visoko koncentrisanu sredinu. Osmoza se uvijek događa kada voda protiče kroz membranu u sredinu sa većom koncentracijom čestica. (Sl.8)
Zato i u ovom slučaju, tečnost u sabirnoj cijevi postaje koncentrisana otpadnim materijalom i kao takva se izlučuje u mokraćni mjehur. Sve zavisi od antidiuretičkog hormona i propustljivosti zidova sabirne cijevi za vodu. I pored male količine urina lako se oslobađamo otrovnih tvari. Razmotrimo mehanizam za kontrolu volumena krvi.
Ako zapremina krvi postane velika, povećavaju se minutni volumen i arterijski pritisak. To veoma snažno djeluje na bubreg, tako da se izdavanje tečnosti iz tijela poveća, pa se zapremina krvi vrati na normalnu vrijednost. Obrnuto, ako volumen krvi postane manji nego normalno, smanji se i arterijski pritisak, bubrezi zadržavaju tečnost, a sve veće zadržavanje tečnosti vrati zapreminu krvi na normalne vrijednosti.
Ovo je izuzetno precizan mehanizam, koji nas štiti od naglih ataka na naš organizam. Tečnost se gubi iz našeg tijela, osim urinom i na druge načine: znojenjem, radom pluća i stolicom. Pored fizioloških načina tečnost se gubi: krvarenjem, povraćanjem, prolivima itd. Sva voda koja se na slične načine izgubi mora se nadoknaditi. U protivnom nastupa jaka dehidratacija.
Količina vode u tijelu zavisi o dnevnom bilansu između primanja i izdavanja vode. Žeđ je primarni regulator balansa vode, a može se definisati kao svjesna želja za pijenjem vode. Centar za žeđ je malo područje koje se nalazi u lateralnom dijelu hipotalamusa. (Sl.12)
Uopšte uzevši, osjećaj žeđi izazvat će svaki faktor zbog kojeg nastane unutarćelijska dehidracija. Najčešći uzrok je povećana koncentracija natrija, usled čega voda izlazi iz nervnih ćelija centra za žeđ. Navest ćemo još neke poticaje za žeđ: krvarenje, poremećaj cirkulacije, suhoća usta ili veća količina angiotenzina u krvi. Postoje dva mehanizma za regulaciju koncentracije tečnosti u organizmu: mehanizam žeđi i antidiuretički mehanizam.
Kada se probije prag koncentracije natrija u tijelu, mehanizam pijenja se otkoči i čovjek popije tačno onoliku količinu vode koja ga vraća u normalno stanje. Jedna od najstarijih čovjekovih boljki jeste kamen u bubregu. On nastaje gomilanjem nataloženih kristala, uglavnom kalcija i oksalata. Može da raste i da spriječi protok mokraće kroz bubrege. Muškarci obolijevaju tri puta češće nego žene. 1(Sl.13,14)
Kad jednom dobijete kamen, izgledi da ga ponovo dobijete u sledećih 5 godina su 40%, a u sledećih 25 godina 80%. Uzimanje malo tečnosti zadovoljiće minimalne potrebe vašeg organizma. Međutim, mala količina vode zahtijeva od bubrega da težim radom svedu izlučivanje vode na minimum. Rezultat takvog rada je koncentrisana, često nadražujuća mokraća, što je i prvi uslov za stvaranje kamenca. Ostali faktori rizika za nastanak kamenaca su: naslijeđe, poremećaji u metabolizmu, infekcije, lijekovi i način ishrane.
Hrana je izuzetno značajna za nastanak bubrežnog kamenca. Kristali minerala rastvaraju se u mokraći koja prolazi kroz bubreg. Kad urin postane prezasićen, formiraju se kristali i skupljaju u grudvice, koje se dalje grupišu u tvrd kamen. Ono što jedete određuje sadržaj kristala i zasićenost vašeg urina kristalima. Rješenje je da koristite dijetu koja neće stvarati velike količine kalcijuma i oksalata u urinu. U oko 80 % slučajeva kod ljudi na zapadu u pitanju je kamen od kalcijum oksalata.
Izgleda da je kamen u bubregu rezultat zapadnjačkog načina ishrane s obiljem hrane. Učestalost obolijevanja od bubrežnog kamena danas je deset puta veća nego 1900 godine. Ako imate ponovljeno stvaranje kamena u bubregu, način ishrane treba da vam je lijek izbora, kojim ćete pokušati da se riješite kamena. Doktor Stenli sa Univerziteta u Filadelfiji tvrdi da promjena načina ishrane može da u više od pola slučajeva smanji ponovno stvaranje kamena. Osobe kod kojih se stvara kamen treba da obrate pažnju na pet faktora: bjelančevine, natrijum, oksalate, kalcijum i tečnosti.
Unošenje proteina životinjskog porijekla može da poveća u mokraći količinu materija od kojih nastaje kamen: kalcijum, oksalat i mokraćna kiselina. Nova studija sa Harvarda kaže da oni muškarci koji unose najviše proteina u ishrani povećavaju izglede za stvaranje kamena za jednu tećinu. Osobe koje se hrane biljnom hranom imaju znatno manje izglede za dobijanje kamena.2
U Engleskoj vegetarijanci tri puta rjeđe obolijevaju od kamenca, nego oni koji jedu meso. Ispitivanja na Univerzitetu u Osaki su pokazala da dijeta sa malo mesa i mnogo povrća dovodi do smanjenja za 40-60% ponovnog stvaranja kamenca.
Smanjite unošenje natrijuma. Ova mjera dovodi do smanjenja kristalizacije kalcija u bubrezima. Preporučuje se osobama sa kamenom u bubregu da potpuno izbace so iz ishrane i izbjegavaju prerađene namirnice kao što su: slanina, suhomesnati proizvodi, masline, konzervirane supe, dimljena riba i kozervirana i smrznuta jela. Uzimanje namirnaca sa velikim sadržajem oksalata povećava količinu oksalata u urinu, a oni u kombinaciji sa kalcijumom mogu da stvore kamen.
Proteini takođe povećavaju količinu oksalata u urinu. Trebalo bi smanjiti konzumiranje namirnica sa mnogo oksalata kao što su: čokolada, špinat, raven i kikiriki. Nove studije pokazuju da kalcijum iz ishrane pomaže u smanjenju rizika od nastanka kamenca, iako zvuči paradoksalno.
Tako namirnice kao što su susam, soja, badem i lješnik blagotvorno će djelovati na vaš urinarni sistem. Hrana bogata vlaknima može da doprinese smanjenju kristalizacije kalcija i oksalata u urinu. U studiji Klinike za kamen u Halifaksu, 21 pacijent je svaki dan jeo 2 biskvita od integralnog pšeničnog brašna, povećavajući 3 puta količinu vlakana. Naglo je došlo do pada kristalizacije u urinu.3 Izuzetno povoljno djelovanje imaju pirinčane mekinje, koje su kod 182 pacijenta za 5 godina smanjile, ponovno javljanje kamena za 6 puta.
Kod osoba koje koriste mnogo voća i povrća bogatog kalijumom prijeti upola manji rizik od razvoja kamena u bubrezima. U dobre izvore kalijuma spadaju: banane, sušene kajsije, krompiri, narandže i pasulj tetovac. Magnezijum iz zelenog lisnatog povrća takođe je izuzetan preventivni preparat. Da bi vaše tijelo ostalo zdravo, kroz vaše bubrege mora proći velika količina vode.
Smatra se da je adekvatno unošenje vode osnovni način spriječavanja infekcije i formiranja kamenja u bubregu. Uzimanje malih količina vode zahtijeva maksimalnu resorpciju vode iz digestivnog trakta. Stolica zbog toga postaje tvrda i zato često nastaje zatvor. Sa manje vode u disajnom traktu, sluz postaje gušća i teže se podiže. Znoj postaje mnogo koncentrovaniji, a miris tijela mnogo jači. Ispijanje većih količina vode može da spriječi navedene probleme i da smanji rizik od pojave kamena u bubregu za 30%. Razlog se nalazi u tome da voda razblažuje koncentracije minerala, koji kristalisanjem grade kamen. Istraživanja pokazuju da ljudi koji izluče manje od 1 l mokraće dnevno imaju mnogo veće izglede za kamenac.
Sticanje navike da se pije 2 litra vode dnevno veliki je izazov. Poznato je da naš mehanizam za žeđ godinama postaje manje osjetljiv, pa se na njega ne možemo u potpunosti osloniti. Čuvanje tjelesne vode u velikoj mjeri zavisi od zdravlja bubrega. Za ovu fenomenalnu uslugu, srećom, ne moramo plaćati. Deset čaša vode dnevno nije ulog koji se može uporediti sa cijenom koštanja intervencije, koju u slučaju oboljenja bubrega mora da izvrši aparat pod nazivom "vještački bubreg".(Sl.15,16)
Tumori uroepitela su najčešće neoplazme mokraćnih organa. Karcinom bubrežnog parenhima javlja se skoro u svim dobnim skupinama. Ispitaćemo njegove uzroke. To mogu biti nasledni faktori, ali i vanjski faktori na koje možemo uticati.
To su: pušenje, crna kafa, profesionalni faktori, jatrogeni faktori, upotreba fenacetina, vještačka sladila, ishrana, hemoterapija, radioterapija i hronična infekcija. Utvrđeno je da se povećava učestalost oboljelih od raka kod pušača. Kod pušača je dvostruki porast rizika za karcinom bubrega.4
Nikotin se miješa u metabolizam triptofana dovodeći do nastanka kancera. U žaru cigarete postiže se temperatura od 950 C, a u dimu ima oko 600 različitih sastojaka, od kojih je 50 otrovnih ili kancerogenih. Crna kafa povećava rizik za nastajanje
raka bubrega za 25% kod muškaraca, a kod žena za 49%.Povišen rizik od tumora bubrega dokazan je pri visokom unosu pečene hrane, npr. jaja i mesa. Većina autora navodi povezanost ovih tumora s povećanim unosom masnoća.
Prehrana bogata vitaminima A i C, ali i uopšteno povrćem, smanjuje rizik od tumora uroepitela. Izgleda da je ishrana bogata sojinim proteinima mnogo povoljnija za naše bubrege. Da bi bubrezi izlučili amonijak iz životinjskih proteina potrebno je da ulože ogromne napore. Na temelju ispitivanja pacijenata u Londonskoj bolnici utvrđeno je da brzina filtracije (mjera kojom se označava rad bubrega) je veća za 16% nakon obroka od životinjskih proteina, nego nakon obroka od sojinih proteina. Olakšajte rad vaših bubrega konzumiranjem veće količine soje. Sigurno je da su bubrezi izuzetne hemijske čistione i eliminatori otpada iz našeg tijela.
Da li ćemo im omogućiti ovu životodavnu funkciju, zavisi od nas. Da bismo im olakšali posao potrebno je izvršiti radikalne promjene. Ova borba sa navikama je najteža borba. Ukoliko pobjedite nezdrave navike, a uz to prilagodite se novim, kao što su uzimanje mnogo više tečnosti, organizam će vam vratiti uloženi trud.